Extreem-midden

Het leukste aan partijcongressen zijn de absurde toverspreuken die een nieuwe koers moeten inzegenen. Zo lanceerde Alexander Pechtold begin november op het D66-congres ‘het radicale midden’. De redenering achter dit wonderlijke oxymoron is begrijpelijk. Alleen de extremen renderen. We luisteren het liefst naar grof rechts of radicaal links geschreeuw, blijkens de peilingsuccessen van PVV en SP. Wat niet heftig is moet dood. Daarom wil D66 heftig midden zijn. Intens genuanceerd.

Komende weekend congresseert het CDA, dat van z’n rechtse koers naar een linkse wil, en kennelijk nu halverwege is blijven steken, in het midden, of nee: ‘het radicale midden.’
Gij zult niet begeren uw naasten slogan. Zeker niet wanneer deze zo drastisch futloos is. Wil het echte radicale midden nu opstaan?

De opkomst van extreem-midden heeft iets meelijwekkends. Het doet me namelijk denken aan serieuze literatuur die zich omwille van de tijdgeest steevast moet afficheren als ‘bloedstollend’, ‘hartverscheurend’ en meer van die kreten die fatsoenlijke lezers zouden moeten wegjagen. Maar ja, je moet wel. Wie zich niet conformeert aan de overdrive en het superlatief zal in het moeras omkomen.

Allerlei intelligente groeperingen verkeren in eenzelfde worsteling, vooral wanneer ze afhankelijk zijn van een ‘publiek’ (politici, tv-makers, bladenmakers, musici, acteurs, kunstenaars). Ze ontkomen niet aan de troosteloze banaliteit zich te moeten framen naar de grofmazige standaarden van het massapubliek.

Wil je aan de macht komen met een reële en dus genuanceerde kijk op de wereld, dan moet je wel de wapens hanteren die je juist wilt bestrijden.

Zo spreken de gelekte CDA-stukken over ‘neigingen’ die de partij afkeurt, ‘zoals de zucht naar het snelle geld, de gemakkelijke keuze voor gemak en genot, niksigheid en platheid, ophitsing en het zaaien van verdeeldheid.’

Halleluja, riep ik meteen. Dat nieuwe CDA is zo gek nog niet. Met al die vuiligheid moet het inderdaad zo snel mogelijk afgelopen zijn! Het volgende moment las ik wat ze concreet van plan zijn. Het CDA zal hiertegen ‘krachtig stelling nemen’. Juist, zo kennen we het radicale midden weer. Excessieve niksigheid.

Bij het doorbladeren van ‘2083’, het meer dan 1500 pagina’s dikke pamflet van de Noorse terrorist Breivik, overkomt me soms iets ongemakkelijks. Ik merk dat ik het onwillekeurig vanuit een literaire blik lees, waardoor ik, tegen mijn zin in, over Breivik lees met dezelfde fascinatie als over, bijvoorbeeld, Raskolnikov. Die praatte immers ook zijn moord goed met een bijeengeharkt ideologisch alibitje. Andere passages van Breivik doen me denken aan het ‘sinister dagboek’ van Abel Tiffauges, de geschifte maar o zo intelligente garagehouder uit Michel Tourniers De Elzenkoning, die ook een eigenzinnig wereldbeeld creëert, net als dat van Breivik doordesemd van jongetjesromantiek (geheime clubs, schedels, handtekeningen met bloed). Soms denk ik aan Humbert Humbert, de intellectuele pedo met z’n nimfijnen-mythe. Soms (uiteraard) aan Patrick Bateman. Maar ook aan Pessoa, door het optreden van alterego’s van Breivik die zelf weer auteur zijn van een eigen genre, zoals eerder gepubliceerde blogberichten, of zelf-interviews.
Allemaal verklaarbare associaties, maar vanwaar het ongemak? Is het omdat ik met die manier van lezen toch nog waardering heb voor een product van iemand die het meest weerzinwekkende heeft verricht? Welnee, ik beaam zonder gewetensbezwaren de kwaliteiten van de poëzie van Osama bin Laden. Ik geniet van Louis-Ferdinand Celine en soms ook van Wagner: allebei antisemieten. Ik lees oneindig veel liever Gerrit Achterberg dan Jacob Cats.
Dat is allemaal niet het probleem. Misdaad staat literatuur niet in de weg. Integendeel, je kunt zelfs onderbouwen dat alle (of vooruit: veel) geslaagde romans over misdaad gaan. Meestal is er een personage dat in een dilemma raakt tussen twee morele systemen. Moet Antigone haar broer begraven en dus haar eigen geweten trouw zijn, of de staatswetten gehoorzamen, die de begrafenis juist verbieden? Moet Emma Bovary trouw zijn aan de wetten van de burgerij of die van de hartstochten? Moeten Hamlet of Bert Alberegt… enfin, u snapt het.
Vanaf het moment dat ik met literatuur in aanraking kwam, hield ik al van onverzoenlijke auteurs, van nee-zeggers, van outcast, van opstandelingen en zelfbenoemde verschoppelingen. Met instemming citeerde ik uit Arthur Rimbauds Une Saison en Enfer: ‘Als kind al hield ik van de onverbeterlijke boef die steeds weer belandt in de lik.’ Na veel drank komt nog wel eens het zinnetje bij me bovendrijven dat Rimbaud aan zijn leraar schreef in een van zijn ‘Zienersbrieven’: ‘Maintenant, je m’encrapule le plus possible.’ Op het moment leef ik er zoveel mogelijk op los. Wat moet het heerlijk zijn om de hele zooi naast je neer te leggen, radicaal nee te zeggen. De tyfus kunnen ze krijgen.
Terug naar Breivik en mijn ongemak over zijn pamflet. Zijn roman, schreef ik hier eerst, verving het, en nu staat het er toch. Want laten we eerlijk zijn: 2083 is niet heel beroerd geschreven. Je hoeft er alleen nog een goede redacteur op te zetten. Misschien is dat het onuitstaanbare: dat zo’n terrorist onmiskenbaar verwant is aan een schrijver.
Kunstenaar Damien Hirst en componist Karlheinz Stockhausen kwalificeerden de aanslagen op de Twin Towers aanvankelijk als magistrale kunstwerken, waar ze ergens wel jaloers op waren. Dat standpunt hebben ze later publiekelijk moeten terugnemen, maar dat doet niets af aan de waarachtigheid van hun spontane observaties.
Zowel een terreuraanslag als een kunstwerk is een eenzijdige boodschap aan de wereld, na jaren van voorbereiding tot stand gekomen, in één keer gelanceerd.
Terroristen begeleiden hun acties bijna altijd met brieven, of videofilms. Je zou aanslagen kunnen zien als een extreme vorm van het veroveren van een lezerspubliek, een hoogst opvallende, afgedwongen perspresentatie van een pamflet. Ook Osama Bin Laden beschouwde terrorisme naar eigen zeggen als een manier om ‘redevoeringen te verspreiden.’ Niemand zal ontkennen dat die methode effectiever is dan het lokken van journalisten met gratis bier op een boekpresentatie. Hoeveel had Breivik niet verdiend kunnen hebben aan z’n boek als hij het in de verkoop had gedaan?
Misschien is het genre een belangrijk verschil: redevoerigen, pamfletten, manifesten. Terroristische stellingen tegenover literaire dilemma’s. Bij Breivik is er geen spoor van een dilemma tussen morele systemen. Hij poneert en onderbouwt domweg een particulier, radicaal en eenduidig moreel systeem. Dat doen personages soms ook, maar daar zijn het ficties, literaire constructies die lezers juist uitnodigen om ze te toetsen aan hun eigen wereldbeeld, waarmee ze indirect alsnog een dilemma uitbeelden.
Waar de terrorist een verandering in de fysieke realiteit wil afdwingen, is voor de schrijver het domein van de fictie afdoende: een roman ondervraagt de constructies waarmee we de wereld bezien; de fysieke werkelijkheid en de samenleving gaan vervolgens hun gang maar. De terrorist neemt de werkelijkheid zelf als decor voor zijn schouwspel, dat zo extreem is dat je het impulsief door dezelfde afdeling van je hersenen laat verwerken als fictie. ‘Net een film!’ riepen we na 9/11. Net literatuur, roep ik bij 2083.
Net. En spijtig genoeg ook net niet.

Christiaan Weijts